Search This Blog

Saturday, April 30, 2016

Pensado pri poezio ed Ido, parto 1

Me rilektas pos multa yari la bonega libro The Rise of Music in the Ancient World (La Acenso di muziko en l'anciena mondo) da Curt Sachs (anke hike, hike, e hike). En ol me trovas lo sequanta:
Kanto en anciena civilizuri ne povas existar sen vorti, quankam oli esus sensignifika; e poezio ne povas existar sen kanto.
Esas grava eroro konsiderar ta primtempa uneso di kanto e poezio same kam la plu recenta e tre diferanta – ya opozata – modlado di melodii de la toni naturala di vorti parolata. Lo kontrea esas vera: poezio, en la maxim larja senco, forduktas e melodio e vorti de parolado konversala.
Poeti deformas e planigas la logikala acenti obligata por esar komprenata homo a homo; li remplasas la libera, expresiva ritmo di frazi parolata per shabloni stereotipala di lo longa e kurta o lo forta e febla; li suplantas la fluo naturala di parolado per vorto-aranji artificala qui ofte male traktas la gramatiko-reguli e sintaxo; li mem remplasigas ordinara per ne-ordinara vorti olquin nulu uzas en la komuna parolado. Arto desnaturaligas naturo por levar ol a plu alta, od adminime diferanta, nivelo.
Ca vorti instigas pensado. Ni savas ke la maxim olda poemi quin ni posedas (la epikajo pri Gilgamesh e la pregi ad Ishtar, Enlil, ed altra dei; la “Veda”-i di India; la psalmi dil Biblo; la epikaji da Homeros e to pri Beowulf, e.c.) esis kantata. La poeti-bardi uzis vorti de plu anciena eri (pro ke lia epiteti e frazo-formuli naskis en anciena tradicioni), metriki, tordita gramatiko, por esar intence ne-ordinara, aparta de la omnadia vivo dil populi. Ca traiti esis ti qui facis poemi vere poeziala. Ordinara parolado ne esas poezio.

Til tre recenta tempi poeti ankore kompozis per tradicionala stili. Ta stili chanjis segun la tempi, kompreneble, ma tradiciono restis la fonto di omna poezio. Dum la Ero Romantika poeti ankore uzis arkaika vorti, tordis la gramatiko-reguli, ordinigis lia versi en metriki poezial per acenti forta e febla, per la nombro di silabi, per rimo-sistemi, e.c. Ma dum la XXma yarcento poeti deziris renversar la longa tradiciono poeziala. En poezio l'ocidental (me ne bone konocas la lingui e do la poezio di Chinia, India, Arabia, Afrika, e.c.) poeti forjetis unope rimo, metriki, ritmo muzikala. Komence li ankore deziris ke poemi esez ne-ordinara: exemple, Ezra Pound kompozis poemi havanta Greka e Chiniana vorti nekomprenita da Angla lektanti; la Dadaisti kompozis poemi per sensenca silabi; AndrĂ© Breton e la surrealisti kompozis poemi quaze ek sonji. Quante plu baroka la poemi, tante min lekteri egardis oli. E samtempe altra poeti penis facar poemi tam ordinara kam la komuna parolado. Ca poeti kompozis plu e plu ordinare, til nun skriburo nomizesas “poemo” nur pro ke ol havas arbitriale kurta linei e nebuloza atitudo “poezial”. Nun poemi vivas nur inter profesori e studenti en universitati ed en kelka mikra jurnali, e l'ordinara homo nultempe lektas poemo ecepte koaktite da docisto en skolo o per karti por sua nasko-dio.

Me anke, kom nuntempa homo, kompozis versi sen metriki e rimi (ma me anke kompozis e publigikis multa poemi tradicional: soneti, ballade-i, villanelle-i, mem dramato per blanka verso), e me ne negas, ke multa moderna poemi esas bela, mem belega. Ma kad oli esas vera poemi, segun la longa historio di poezio? Meaopinione, tala poezio esas anomalajo, interesiva ma ne duriva.

Nun la plu multa homi kredas, ke poezio esas esotera, tro intelektoza, o la fako di yuni sentimentacha. Nu, homi ne vivas tro longe. On supozas, ke to quon on konocas sempre esis, e nur desfacile imaginas la vivo-manieri di altra tempi. Quankam on savas ke ya esis eri pasinta, on ofte ne tote, ne profunde kredas ke oli esis reala. (Dicez a yuno quale ni ipsa vivis ante nur triadek yari sen smartfoni e la inter-reto. Li ne komprenas ta posiblaji, e kredas ke ni vivis kom sovaji!)

Ma ka ni omna esas tale katenizita da lo nuna? Advere no!

Nun omna olima arto esas explorata da yuna homi: la muziko di anciena Sumeria ed Egiptia, di la Kelti ed Italiani; la skriburi di Akkadia e Chinia ed India. Che YouTube.com on povas vidar l'olda operi Chinana, la dansi tradicionala di India e Bali, la muziko dil anciena Greki; unu pleas la rota di la anciena Germani; altri kantas Beowulf, l'Iliado, mem Gilgamesh! Homi recitas la poemi di Byron e Wordsworth, Hugo e Musset, Heine e Goethe. Multa homi pleas kom anciena Greki e Romani, soldati di Buonaparte e Wellington e di la du mondo-militi; uli lernas quale forjar espadi e facar armi; altri mem vivas omnadie quaze li habitas la XIXma yarcento. Olima eri aluras multi. Multi deziregas l'arti di ta eri.

Kad esas nun bona tempo por rivivigar l'olda tradicioni poezial? Kad Ido pleos rolo en tala movemento? Me diskutos lo pose.

(duro sequos)

Wednesday, April 27, 2016

Epistolo da Epikouros, fino

X. Dicante plezuro esar la skopo, ni ne signifikas la plezuri di debochanti o la juado di indolenteso, quale ti qui ne savas o ne konkordas o recevas male nia principi nomizas oli, ma havar nek doloro dil korpo nek trublo dil anmo. Nek drinkar nek sencese debochar nek juar pueruli e mulieri, nek fishi ed altra friandaji di luxoza tabli genitas agreabla vivo, ma esas sobra pensado e serchado por la kauzi di omno selektita o fugita qui ekpulsas la tumulto maxime trublanta la anmo.

XI. De to omna la origino e maxim granda bonajo esas prudenteso. Do prudenteso esas mem plu prizata kam filozofio ed esas la origino ek qua la omna restanta ecelaji genitesas, docanta ke ne esas posibla vivar joyoze sen vivar prudente e bele e yuste, o vivar prudente e bele e yuste sen vivar joyoze. Nam la ecelaji kreskas kun la joyoza vivo, e la joyoza vivo ne esas separebla de oli.

XII. Do, quan tu nomizas plu bona kam on qua opinionas pie pri la dei e pri morto esas tote sentima, qua par-rezonis la skopo naturala e trovis ke la skopo di lo bona esas facila por realigar ed obtenar e retenar, ma to di lo mala esas kurta di tempo e di peni, qua mokas to quon on konsideras la mastro di omno, Destino? Nam lu judikas ke ni ipsa responsas pri to quon ol furnisas, quankam ula kozi genitesas da neceseso, uli da hazardo, uli da ni ipsa; ma lu vidas ke quankam neceseso esas neresponsiva, hazardo esas necerta, e ta kozi da ni ipsa havas nul altra mastro, do blamo e sua opozato sequas naturale. Do esas plu bona kredar la miti pri la dei kam esar sklavatra a la destino dil fizikisti; nam to donas espero ke per pregi on recevos bonaji de la dei, ma per co on havas nur ne-evitebla neceseso. La prudenta homo ne kredas Destino esar deo, quale la multi nomizas olu, nam la dei facas nulo hazarde e ne esas blamebla pro kapricozeso, nam lu ne kredas ke lo bona e lo mala por la beate felica vivo donesas a homi hazarde, quankam ti ya furnisas la fonti di granda bonaji e malaji. Lu judikas ke esas plu bona, esante prudenta, esar desfortunoza kam, esante neprudenta, esar fortunoza; nam esas plu bona ke la bona selekto sucesos hazarde.

XIII. Do praktikez ti e simila principi e die e nokte, o sole o kun samideano, e tu nultempe esos konsternita, ma quale deo inter homi tu vivos. Nam ne quale mortiva homo esas la homo qua vivas inter nemortiva bonaji.


fino

Me anke pozas ica tota tradukuro kom .pdf-dokumento en Ido-dokumenti ad-dextre, olqua montros originala pagini-nombri, lakuni, e.c.

Saturday, April 23, 2016

Epistolo da Epikouros, parto IV

VII. Merkez ke inter la deziri uli esas naturala, uli vana, ed inter la deziri naturala uli esas necesa, uli nur naturala; ed inter la necesa deziri uli esas necesa por feliceso, uli por ne trublar la korpo, ed uli por vivo ipsa. Fixe regardante ti, on savas fugar od aceptar omna selekto por la saneso dil korpo e la sereneso dil mento, por ke to esas la skopo di la beate felica vivo. Nam ni agas omno por nek dolorar nek timar. Atinginte to, la anmo esas liberigita de omna tempesto, ed ento ne devas movar pro bezono o serchar parfinar lo bona por la anmo e la korpo. Do ni havas bezono por plezuro irgakande olua absenteso dolorigas ni; [ne dolorante,] ni ne bezonas plezuro.

VIII. E pro to ni dicas ke plezuro esas la komenco e la fino dil beate felica vivo. Nam ni agnoskas ta bonajo kom la primara ed inata, e de to ni honorizas omna selekto aceptita o fugita, e per to kom per mezurilo ni judikas omna bonajo eventanta. E pro ke to esas la primara ed inata bonajo, ni ne selektas omna plezuro, ma esas multa plezuri quin ni preterpasas, kande lo plu desagreabla a ni sequos; e multa dolori ni judikas plu bona kam plezuri, kande plu granda plezuro sequos la longa tempo ni subisabos lo desagreabla. Do omna plezuro esas bonajo pro ke ol esas afina, ma ne omna plezuro selektesez; same kam omna desagreablajo esas malajo, ma ne omna desagreablajo esez evitita. Esas justa selektar per mezurar regardante ti omna kom utila o ne-utila; nam ulfoye ni judikas lo bona kom lo mala, e kontree ulfoye lo mala kom lo bona.

IX. Ni judikas su-sufico kom bonajo, ne pro ke omnakaze ni esas avida por kelka kozi, ma pro ke, ne havanta multo, ti kelka satisfacez, vere konvinkita ke ti qui minime bezonas luxo juas ol maxime, e ke omno naturala abundas, e ke omno vana esas skarsa; simpla sapori donas tante multa plezuro kam chera manjaji, omna doloro di bezono forigita; e pano ed aquo donas la maxim granda plezuro kande indijanto manjas oli. Kustumigar tu a simplaji e ne a luxaji donas tota saneso, senlimita povo por la necesaji di vivo, facas homo plu pronta por traktar la luxaji venanta de tempo a tempo e pronta afrontar sentime fato.

(fino sequos)

Wednesday, April 20, 2016

Epistolo da Epikouros, parto III

IV. Kustumigez tu agnoskar ke morto esas nulo a ni, pro ke omno bona e mala esas en sento; e morto esas la perdo di sento. Do la justa savo ke morto esas nulo a ni facas le mortiveso di vivo agreabla, ne per donar senlimizita tempo, ma per abolilsar la deziro a nemortiveso. En vivo esas nulo terorinda a lu qua ya komprenas ke en morto esas nulo terorinda.

V. Do esas fola dicar ke morto esas timinda, ne pro ke ol dolorigas veninta, ma pro ke ol dolorigas venonta. Nam to quo ne trublas eventante, vane trublas anticipate. Morto, la maxim hororinda malajo, esas nulo a ni, pro ke irga-kande ni esas, morto ne esas che ni, ed irga-kande morto esas che ni, ni ne esas. Ol esas nulo a ti vivanta, pro ke a li ol ne esas, e nulo a ti mortinta, pro ke li ne plus esas.

VI. Ma nun la multi fugas morto kom la maxim granda malajo, nun laudas ol kom repozo de malaji. Ma la sajo nek renuncas sua vivo nek timas ne vivar; nam lu nek stacas kontre vivo nek judikas kom malajo ne vivar. Quale lu selektas ne la maxim multa ma la maxim agreabla nutraji, tale lu kolias ne la maxim longa ma la maxim agreable vivo-tempo. Ma konsilar a yuno vivar bone, ad oldo mortar bone, esas stulta, ne nur pro ke vivo esas bone aceptita, ma pro ke per la sama praktiki on e vivas bone e mortas bone. E mem plu male dicar, ke on plu bone ne naskis,

ma naskinte pasar tra la pordi di Hades maxim rapide.

Se on ya kredas lo, pro quo ne departar ek vivo? Nam la moyeno esas pronta, se on ferme rezolvas. Se on mokas, lo esas vana a ti qui ne konkordas. Rimemorez ke to eventonta esas nek tote nia nek tote ne nia, por ke ni nek fidar ol nek desesperar se ol ne eventas.

(duro sequos)

Monday, April 18, 2016

Epistolo da Epikouros, parto II

II. Facez e praktikez sencese, quale me sempre rekomendis a tu, la principi fundamentala intelektesar di la bona vivo.

III. Unesme, kredez ke la deo esas nekoruptebla e beata ento, quale la homaro kustumale kredas; atributez a lu nek to quo esas stranja a nekoruptebleso nek to quo esas nefamiliara a beateso, ma to quo gloriizas ed afirmas lua nekoruptebleso e beateso. Nam ya esas dei, nia propra savo esas klara, ma ne tale quale la multi kustumale opinionas; nam li ipsa ne koheras en to quon li opinionas. Ne esas despia negar la dei di la multi, ma atributar a la dei la opinioni di la multi. Nam l'opinioni pri la dei di la multi ne esas ferma percepti ma falsa superstici: ke la maxim granda malaji e bonaji venas de la dei; nam li aceptas kom lo maxim bona to quo similesas a li, e nomizas stranja to quo ne similesas.

(duro sequos)

Thursday, April 14, 2016

Epistolo da Epikouros, parto I

Me prezentas letro da la granda filozofo Epikouros (341 - 270 a.K.)  en qua il rezumas sua idei pri la bona vivo.

Epikouros a Menoikeos, saluto.

I. Nula yuno ajornez la studiado pri filozofio, e nula oldo tedesez da olu; nam nultempe esas la horo neoportuna sorgar pri la bona stando dil anmo. La homo qua dicas, ke la horo por komencar filozofiar ne ja venas o ja pasis, esas quale la homo qua dicas, ke la horo por feliceso ne ja venas o ja pasis. Do, e la yuni e la oldi studiez filozofio, l'unesma por ke lu oldeskanta ankore retenez la feliceso di yuneso per agreabla memoraji pri lo pasinta, la duesma por ke lu oldeskinta samtempe esez yuna per sentimeso pri lo futura. Ni do studiez la moyeni obtenar feliceso pro ke se ol asistus, on havus omno, ma se ol mankus, on facus omno por obtenar ol.
(duro sequos)

Sunday, April 10, 2016

Ne-evitebla chanji di lingui

Citajo de Diserturo pri la Epistoli di Falaris, da Richard Bentley (1699):

Omna vivanta linguo, quale la korpi sudorifanta di vivanta enti, movas e chanjas perpetue; ula vorti foriras ed obsoleteskas; altra vorti aceptesas e gradope uzesas komunale; o la sama vorto inverseskas a nova signifiko ed ideo, lo tra tempo facas chanjo en la traiti e mieno di linguo tam observebla kam evo facas en la linei e mieno di vizajo. Omni sentas to en lia propra lingui matrala, ube konstanta uzado facas kritikero de singla homo. Nam qua Anglo ne supozas su kapabla, de la frazeologio e maniero dil stilo, distingar nova Angla kompozuro de altro evanta cent yari? Or, esas tante reala e sentebla diferi en la plura epoki di la Greka . . . , ma nur kelki esas sat experta e habila en ta linguo ke li havas tante subtila gusto.

Friday, April 8, 2016

Retsituo por rinovigita dicionarii

Frank Casper de la Germana Ido-Societo enretigis la rinovigita Ido-Angla dicionarii. On trovas oli hike.

Me donas a Frank multa danki por lua laboro!

Sunday, April 3, 2016

Rinovigita Ido-Angla/Angla-Ido dicionarii

Me jus kompletigis granda laboro por rinovigar la dicionarii da L.H. Dyer, enretigita da David Mann. Me korektigis kompost-erori, insertis omna nova vorti oficala ed omna radiki ek la Radikaro da Pesch, insertis anke multa vorti propozita qui semblas esar tre necesa por moderna komuniko, e regulozigis puntizado, formato, e.c.

La dokumentaro esas ekkargebla kom .zip file che Google Drive (o klikez "Ido- dokumenti" ad-dextre). Klikez la dokumentaro e pose la flecho-simbolo por ekkargar ol. Ol esas html, do pos extraktir, uzez Chrome, Internet Explorer, Firefox, od altra 'browser' por uzar olu.

Se on trovas erori, voluntez informar me. Me esperas ke mea laboro helpez altra Idisti tra la mondo.

Til rivido!


Saturday, April 2, 2016

Projeti Idala, e vorto-karti per Anki

Kara Idisti,

Me komencas ica nova Ido-blogo por projeti Idala. Me havas multa projeti por propagar la bela L.I., e reklamos oli per ca blogo.

Exemple, me ja kreis kom lernilo granda paketo di vorto-karti (plu kam 4,000 karti) per Anki de la bazala vortaro, por ke nova Idisti povas facile enmemorigar la maxim ofte uzata vorti. Anki uzas nur la Angla che la retsituo, ma por helpo quale uzar ta programo e la karti, lektez hike.

Dum plu kam dek yari me studias Ido. Me editis plura tomi: originala rakontaro, Nokto-gardeno; originala romano, Sencesa bruiso; e du tradukuri: Du dramati da Lord Dunsany e La Dementulo da Kahlil Gibran. La tradukuri esas obtenebla kom .pdf-dokumenti hike.

Me anke kreis videi per YouTube: La Mondo Idala e Youkali.

Me balde ofros nova versiono di la Ido-Angla/Angla-Ido dicionarii da L.H. Dyer. La dicionarii originale publikigesis en 1922 e 1924, e ne kontenas vorti adoptita depos ta yari. Me insertis omna vorti adoptita, omna vorti ek la Radikaro da Pesch, multa vorti propozita qui semblas a me tra necesa por moderna komunikado, e korektigis kompost-erori.

Me esperas, ke la Idistaro juos mea projeti.