Search This Blog

Saturday, April 30, 2016

Pensado pri poezio ed Ido, parto 1

Me rilektas pos multa yari la bonega libro The Rise of Music in the Ancient World (La Acenso di muziko en l'anciena mondo) da Curt Sachs (anke hike, hike, e hike). En ol me trovas lo sequanta:
Kanto en anciena civilizuri ne povas existar sen vorti, quankam oli esus sensignifika; e poezio ne povas existar sen kanto.
Esas grava eroro konsiderar ta primtempa uneso di kanto e poezio same kam la plu recenta e tre diferanta – ya opozata – modlado di melodii de la toni naturala di vorti parolata. Lo kontrea esas vera: poezio, en la maxim larja senco, forduktas e melodio e vorti de parolado konversala.
Poeti deformas e planigas la logikala acenti obligata por esar komprenata homo a homo; li remplasas la libera, expresiva ritmo di frazi parolata per shabloni stereotipala di lo longa e kurta o lo forta e febla; li suplantas la fluo naturala di parolado per vorto-aranji artificala qui ofte male traktas la gramatiko-reguli e sintaxo; li mem remplasigas ordinara per ne-ordinara vorti olquin nulu uzas en la komuna parolado. Arto desnaturaligas naturo por levar ol a plu alta, od adminime diferanta, nivelo.
Ca vorti instigas pensado. Ni savas ke la maxim olda poemi quin ni posedas (la epikajo pri Gilgamesh e la pregi ad Ishtar, Enlil, ed altra dei; la “Veda”-i di India; la psalmi dil Biblo; la epikaji da Homeros e to pri Beowulf, e.c.) esis kantata. La poeti-bardi uzis vorti de plu anciena eri (pro ke lia epiteti e frazo-formuli naskis en anciena tradicioni), metriki, tordita gramatiko, por esar intence ne-ordinara, aparta de la omnadia vivo dil populi. Ca traiti esis ti qui facis poemi vere poeziala. Ordinara parolado ne esas poezio.

Til tre recenta tempi poeti ankore kompozis per tradicionala stili. Ta stili chanjis segun la tempi, kompreneble, ma tradiciono restis la fonto di omna poezio. Dum la Ero Romantika poeti ankore uzis arkaika vorti, tordis la gramatiko-reguli, ordinigis lia versi en metriki poezial per acenti forta e febla, per la nombro di silabi, per rimo-sistemi, e.c. Ma dum la XXma yarcento poeti deziris renversar la longa tradiciono poeziala. En poezio l'ocidental (me ne bone konocas la lingui e do la poezio di Chinia, India, Arabia, Afrika, e.c.) poeti forjetis unope rimo, metriki, ritmo muzikala. Komence li ankore deziris ke poemi esez ne-ordinara: exemple, Ezra Pound kompozis poemi havanta Greka e Chiniana vorti nekomprenita da Angla lektanti; la Dadaisti kompozis poemi per sensenca silabi; AndrĂ© Breton e la surrealisti kompozis poemi quaze ek sonji. Quante plu baroka la poemi, tante min lekteri egardis oli. E samtempe altra poeti penis facar poemi tam ordinara kam la komuna parolado. Ca poeti kompozis plu e plu ordinare, til nun skriburo nomizesas “poemo” nur pro ke ol havas arbitriale kurta linei e nebuloza atitudo “poezial”. Nun poemi vivas nur inter profesori e studenti en universitati ed en kelka mikra jurnali, e l'ordinara homo nultempe lektas poemo ecepte koaktite da docisto en skolo o per karti por sua nasko-dio.

Me anke, kom nuntempa homo, kompozis versi sen metriki e rimi (ma me anke kompozis e publigikis multa poemi tradicional: soneti, ballade-i, villanelle-i, mem dramato per blanka verso), e me ne negas, ke multa moderna poemi esas bela, mem belega. Ma kad oli esas vera poemi, segun la longa historio di poezio? Meaopinione, tala poezio esas anomalajo, interesiva ma ne duriva.

Nun la plu multa homi kredas, ke poezio esas esotera, tro intelektoza, o la fako di yuni sentimentacha. Nu, homi ne vivas tro longe. On supozas, ke to quon on konocas sempre esis, e nur desfacile imaginas la vivo-manieri di altra tempi. Quankam on savas ke ya esis eri pasinta, on ofte ne tote, ne profunde kredas ke oli esis reala. (Dicez a yuno quale ni ipsa vivis ante nur triadek yari sen smartfoni e la inter-reto. Li ne komprenas ta posiblaji, e kredas ke ni vivis kom sovaji!)

Ma ka ni omna esas tale katenizita da lo nuna? Advere no!

Nun omna olima arto esas explorata da yuna homi: la muziko di anciena Sumeria ed Egiptia, di la Kelti ed Italiani; la skriburi di Akkadia e Chinia ed India. Che YouTube.com on povas vidar l'olda operi Chinana, la dansi tradicionala di India e Bali, la muziko dil anciena Greki; unu pleas la rota di la anciena Germani; altri kantas Beowulf, l'Iliado, mem Gilgamesh! Homi recitas la poemi di Byron e Wordsworth, Hugo e Musset, Heine e Goethe. Multa homi pleas kom anciena Greki e Romani, soldati di Buonaparte e Wellington e di la du mondo-militi; uli lernas quale forjar espadi e facar armi; altri mem vivas omnadie quaze li habitas la XIXma yarcento. Olima eri aluras multi. Multi deziregas l'arti di ta eri.

Kad esas nun bona tempo por rivivigar l'olda tradicioni poezial? Kad Ido pleos rolo en tala movemento? Me diskutos lo pose.

(duro sequos)

No comments:

Post a Comment