Search This Blog

Saturday, May 28, 2016

Mondo Idala che YouTube

Kara Idisti,

Me kreis YouTube-kanalo por Mondo Idala e pozis ibe mea Ido-filmi. Ta ligilo esas anke trovebla dextere sub 'Ido-Retsitui'. La filmi anke restas che l'original situo, ma pro ke me nun ofras Angla filmi (se vi komprenas l'Angla, askoltez ibe mea komika podkastaji), me deziras kanalo tote Idala. Me esperas balde ofrar nova filmi.

Me pregas vi omna, komunikez kun YouTube e postulez ke li ofrez Ido kom linguo. Nuntempe me mustas indikar la subtituli kom 'Interlingua'. Tre mala! Li ja ofras Interlingua, Interlingue, ed Esperanto. Pro quo ne Ido? Adavane!

Wednesday, May 25, 2016

Linguo, Stupideso, e nova argumento por la propagado di Ido

Me rilektas la bonega libro The Story of Stupidity (La Historio di stupideso) da James F. Welles, Ph.D. (Mount Pleasant Press 1980). Tre apta nuntempe. Ultre ilua genioza explorado pri stupideso tra la eri, me trovis lo sequanta:
Linguo funcionas ne nur kom komuniko-sistemo por grupo ma anke kom etiko-ideali-sistemo qua definas la vivo mental dil membri e do esas chefa kontributanto a stupideso. Pozitive, linguo evidente kapabligas homi diskutar problemi, procedi e fenomeni olquin li koncie konocas. Altralatere, linguo anke (e plu subtile) influas la percepto-procedo e facas ol tante ambigua ke homi povas aceptar evidenta deskonkordaji inter lia kredi ed agadi en multa grava, ego-definanta eventi. Exemple, la Kruco-militanti mortigis per la nomo di Kristo, e komercisti laboras en la kuntexto parola di kapitalismo por ganar la helpo di guvernerio, se libera konkurenco detrimentas lia propra aferi. … Tale semblas ke la naturo parola di nia skemi formacas la percepto homal per nebulizar la limiti inter desagreabla fakto e dezirata prefero. …

Ni single advere konstruktas nia propra realeso per ta procedo ordinanta percepti segun kategorii. Ti esas nia propra konstrukturi skemal segun nia propra linguo-grupo. Ta konstrukturi lore determinas la mondo mental di singla homo, la reguli dil lango por asignar percepti al kategorii, e la hipotezi kreata por explikar quale varia eventi e kozi perceptita relatas l’una a l’altra. …

Quankam linguo-sistemi agas kom ekrani o sivi inter homi e lia cirkumaji, oli avancigas kooperado inter membri dil group per developar percepto komunal. Samtempe, oli avancigas konflikto inter grupi quale varia lingui facas varia percepti e konocaji en varia socii. Tale linguo esas obstaklo ne sole kontre objektaleso ma anke kontre kooperado inter diversa grupi. Maxim male, linguo impedas homi komprenar to quon li ipse agas. 
Yen la ideo ke nia linguo matral (per qua on pensas) ya ipse posibligas, formacas, mem inhibas nia pensado; ideo ankore disputebla e kontroversala. Ma ni Idisti bone savas, ke lernar stranjera linguo apertigas la mento, ne nur per la oportunajo parolar kun exterlandani e lektar libri de altra landi e tempi. Uzar nova vorti esas havar nova idei. Havar nova gramatiko esas havar nova pensado. La menti di ti qui savas multa lingui havas multa penso-moyeni.

Anke, lernar stranjera linguo esas lernar ni ipsa. Per nova linguo ni deskovras quale ni ipsa pensas, pensis. Me nultempe parkomprenis mea propra linguo matral til ke me lernis l’anciena Greka. Per ta kompexa linguo (quar modi! tri voci! sep tempi!) me deskovris la kompexeso di mea semblante simpla Angla linguo. L’anciena Greki esis homi simila a me, pensis komprenebla pensaji, ma pensis altramaniere kam me pro lia linguo. Esis ta maniero formacita da lia linguo qua posibiligis multa idei, de la klareso di Homeros til la komplexeso di Aeskhylos e la nebulozeso di Plotinos.

Dro Welles durigas:
Kustumale homi ne povas esar objektala pri li ipsa od irgo pro ke li uzas la etiko-ideali e linguo di lia grupo por judikar lia mondumo. Se homi esas irgo, li esas judikanti, e lia percepti pri kozi ed eventi judikesas kom bona o mala segun la normi formacita da lia experienci social. Quante multe komformeso genitesas da e linguo e normi, tante multe kritiko objektal inhibesas, e stupideso instigesas kande homi adheras strikte a manieri di pensado ed agado neaplikebla a nuna problemi o mem domajanta ti koncernanta.
La chefa argumento por linguo auxiliara esas ke ol faciligas komunikado inter homi. Yen nova argumento: lernar linguo ne nur povas faciligar komunikado inter homi, ma interne ni ipsa. Ol povas liberigar nia propra pensado ed expozar e sapar la prejudiki ni ipse portas en ni. E la Linguo Internaciona, kom maxim facile lernebla linguo, povas rapide efektigar ta bonaji.

Kad lo esas dementa ideo por propagado di Ido, ke ol plubonigas nia menti ed anmi?

Forsan ni nultempe konvinkos l’Europa Uniono adoptar Ido kom interlinguo. Ma ni ya povus atraktar homi qui deziras plubonigar su ipsa. Ni ofras linguo facile lernebla, bela, flexebla, kapabla por omna faki. Ido anke esas bona ponto-linguo a la lingui natural; pos lernir Ido, on povas plu facile lernar, exemple, la Franca.

La plu multa homi lernas stranjera linguo nur pro bezono, avantajo, koakto. Lingui kreskas per la povo di olia lando, religio, politiko. Nu, auxiliara linguo intence ne havas lando; ni certe ne deziras ligar Ido ad ula religio o politiko por atraktar adheranti: to esas explicite e juste interdiktata. Ma multa homi exploras la auxiliara lingui por amuzo, e multa homi laboras plubonigar su per varia moyeni. Ka ni anke propagez Ido kom utensilo por plubonigar nia menti ed anmi?

Nu, ni probez omna moyeni por atraktar nova Idisti.
******
Se yes o no, ni devas atraktar homi a nia idiomo. Por atraktar homi ni bezonas verki original, moderna lerno-libri, filmi, kansoni, blogi. Ni ripublikigez l’olda tomi, facez videi, podkasti, konocigez per omna moyeni nia bel idiomo. Me vidas hike ke Gert Heintze dil Germana Ido-Societo ri-imprimas du libreti Idal. Me ipsa intencas editar la rinovigita Dyer dicionarii pos plusa laboro. Ni havas plura Ido-skripteri: Gonçalo Neves tradukas e havas bona blogo; José Cossío Ramírez skriptis du romani, La Aventuri dil Amazonia I e II; Jean Martignon laboregas per Kuriero Internaciona, editis Antologio ek ol, havas blogo, e belege tradukas l’Iliado ed altra verki; Partaka skriptis Habemus LIA, tradukis Dicaji, Citaji, e.c.; Fernando Tejón tradukis La Princeto da Saint-Exupéry. Me ipsa editis du verki original e du tradukuri.

Nuntempe ne esas multa Idisti, e do ne multa lekteri. Ma lekteri ne venos se Ido esas preske nekonocata.

Ni Idisti esas tre (tro) tacema. Ni ne-ofte apogas tala laborado. Ni ne kompras la libri o parolas pri oli. Ni ne komentas ye la blogi. Ofte ni mem ne komunikas kun altra Idisti, ma traktas la L.I. kom privata ludo o kapruptilo.

Se ni facas bruiseto, mem nur inter ni, altri audos. Audante, uli askoltos.
******
Pluse, per Parolez Ido! me saveskis ke ulu volas adjuntar Ido a Duolingo, situo por lernar multa lingui, inkluzante Esperanto e Klingon! Se Klingon, pro quo ne Ido? Se multa Idisti demandas Ido-kurso, la linguo adjuntesos. Irez ed ofrez kontributar kurso. Anke altra situi existas por lernar lingui, e ni devus demandar Ido-kurso che li.

Ma maxim importanta esas ke ni omna parolez pri nia bel idiomo, parolez por kurajigar l’altra Idisti, e parolez laute!

Wednesday, May 18, 2016

Tri 'rant'-i

Til nun en ica blogo me esas tre serioza. Nun es bona tempo por amuzo.

Hike me prizentas la jenro deklamacho – Angla: rant. La Angla vorto ‘rant’ havas aparta signifiko e nuanci: deklamo emocoza, emociganta, neregulizita, fanatika, ulfoye neracionoza, desordinita, dementa, mem danjeroza. La ‘rant’-o perturbas, incitas, iracigas, ofensas (ecepte ke on konkordas!). ‘Rant’-o postulas atenco. ‘Rant’-o klamas: Askoltez! Plu precize: Askoltez!

Nu, nuntempe ni havas multa ‘rant’-anti. La inter-reto instigas ‘rant’-i; on povas diskursachar furioze preske sen konsequantaji. Ed en Usa ‘rant’-anti evidente kaptas nia politiko. Tala deklamachi ne amuzas, ma pavorigas racionoza homi. Ma historiala ‘rant’-i esas ofte tre interesiva ed instruktiva. Do, sequas tri ‘rant’-i da Italiano, Franco, e probable Usano, de la fanatika a la cinika a la tote dementa (o ka ol esas dementa?).

Mea tacema Idisti, memorez: Nulo kaptas askoltanto sen facar bruiso!

Adavane, Ikonoklasti!

Renzo Novatore, pseudonimo di Abele Rizieri Ferrari (12 mayo 1890 – 29 novembro 1922), esis Italiana anarkiisto ed individualisto, influita da Nietsche, de Sade, e l’inventinto dil klamo-punto.

Historio, materialismo, monismo, pozitivismo, ed omn altra ‘ism-’i di ta mondo esas old e rustizita utensili quin me ne plus bezonas od atencas. Mea principo esas vivo, mea fino esas morto. Me volas vivar intense mea vivo ed embracar tragediale mea morto.

Vu vartas la revoluciono? Vartez! Mea propra revoluciono ja komencis ante longe! Kande vu esos pronta (per Deo, quala senfina vartado!) me iros kun vu kelkatempe. Ma kande vu haltos, me duros per mea voyo dementa e triumfal vers la granda e sublima vinko dil nulo!

Irga socio quan vu konstruktos havos sua limiti. Ed exter la limiti di irga socio iros la nedocila ed heroala vaganti kun sua nedomtita e virga pensaji – ti qui ne povas vivar sen projetar sempre nova e terorinda explozi rebela!

Me esos inter li!

E pos me, kam ante me, sempre esos ti dicante a sua kompani:

‘Do prefere turnez tu a tu ipsa kam a tua dei o dia idoli. Trovez lo celata en tu; ektirez ol aden la lumo; montrez tu ipsa!’

Pro ke omnu qua, serchante sua propra interneso, extraktas lo misterioze celata en su esas ombro eklipsanta irga soci-formo qua povus existar sub la suno!

Omna socii trepidas kande la desestimanta aristokrataro di la vaganti, le ne-acesebla, le unika, la reji dil idealo, e la vinkanti dil nulo rezolveme avancas. Do venez, Ikonoklasti, adavane!
‘La Minacanta Cielo ja Obskureskas e Taceskas!’

Literaturo e la ceteri
Philippe Soupault (2 agosto 1897, Chaville, Hauts-de-Seine – 12 marto 1990, Paris) esis Franca skriptisto, Dada-isto e, kun André Breton, fondis Surrealismo.

‘Pro quo tu skriptis manifesto?’ Li kriis.

Me skriptis manifesto pro ke me havis nulo por dicar.

Literaturo existas, ma en la kordio di imbecili.

Esas absurda separar la skribisti bona de la mala. Unlatere esas mea amiki, altralatere la ceteri.

Kande mea samtempani komprenabos ta kozi, forsan ta-instante ni respiros plu kontente e povos apertar nia okuli o boko sen timo ad asfixio. Me pluse esperas, ke ta homi pri qui me parolas e qui havas nur la maxim charmega desestimo por me nultempe komprenos irgo. Yen la nura favoro quan me pregas de li.

To quon li kriachas pro etiko, tradiciono, literaturo esas sempre la sama kriacho, la sama lamento. Lia desestimanta rideto esas a me tam dolca kam la pasiono di lia majestoza spozini. Li povas desprizar me; li nultempe saveskos to quon me pensas pri me ipsa, pro ke mea vivo kuras quale la horloj-indici.

Ti omna homi nultempe mem havos la kurajo ba-ar por montrar lia repugneso. Me, me havas la kurajo ba-ar e kriar ke ca manifesto esas idiota ed havas kontredicaji, ma me konsolacas me memorante ke ta famoza literaturo, ta floro, naskis en la diafragmo di kretini, esas mem plu stupida.

de La NEVIDEBLI
Ne-solicita manuskripto recevesis da Hugh Fox en 1975. La autoro nomizis su Thibaut D’Amiens (nomo di arki-episkopo di Rouen en 1229!). La manuskripto esas konspiro-teorio pri la dominaco dil homaro da maligna, deatra enti: la Nevidebli. La manuskripto publikigesis da Horizon Press en 1976. Hugh Fox longe e vane serchis l’autoro, e pose sufris mento-krulo.

Quante plu ni proximeskas la NEVIDEBLI, tante plu li nevidebleskas. Logiko-linei konvergas, ni proximeskas konfronto—e vice konfrontas trompilo-realaji qui ditenas ni dum ke la Nevidebli ipsa (konocanta lore ke li esas sequata!) okupas su per krear tota serii di plusa kontre-realaji konstruktita segun la logiko-linei qui duktas ultre la trompili.

Rezumar nia explorado til nun:

1. Semblas ke, segun reala ‘povo,’ la vera kapableso ‘movar’ ed ‘agar’, nacionala guvernerii e land-limiti esas iluziona, e pozita super la substrukturo dil mondala naciono-populi esas korporacionala strukturo surnacional qua esas formacita da kompanio-serio havanta simila skopi ed intenci.

2. Ica korporacionala strukturo surnacional guvernas e la Paco e la Milito, esas surmorala segun la senco ke milito-produkturi e paco-produkturi esas esence nur produkturi e lia produkturo-naturo restas libera de irga modifiko.

3. Ne multo de ca korporacionala vendo-strukturo surnacional koncernas la ‘konservado-cickli’ qui ri-kolokas energio en la tota sistemo mondal. La vendo-strukturo ne sucias la nutraji, vesti o domi, vice atencas la un-voya diminuteso (exhausto) di omna energio-resursi. Un merkinda exemplo: la interplektajo dil automobilo- e petrolo-industrii.

4. La lasta teleologiala ‘fino’ di ta strukturo korporacional esas exhaustar omna resursi mondal, mortigar la mari, destruktar la aero (omni interligita procedi segun la tota mondala vivo-apoganta sistemi) e lore abandonar la Tero e diplasar su a l’extera spaco.

5. Irga homo o grupo esforcanta irgamaniere obstruktar la skopo di ca projeto esas quik mortigita per multa moyeni (tale nomata morti naturala, aviono faleganta, e.c.) ofte da pos-hipnotigata Guli imperata ne nur obliviar lia nuna programi ma tote ne konocas la supera projeto dil Nevidebli pri destrukto mondala.

6. Pri la korporacional-financala povo-strukturi, povas esar nur un posibla plu alta energio-strukturo kam la ‘kompanii’ ipsa, la ‘energio’-unajo di operaci korporacional, PEKUNIO, altra vorte, LA BANKI.

7. La nukleo di omna korporacional-financala povo, do, esas la prezidanto/prezidanti di la komitati di la maxim granda banki quale Chase Manhattan.

8. La Nevidebli, do, konstitucas mikra grupo di surnacionala interligita bankist-industrialisti en la manuo di qui FINE ESAS OMNA MONDALA POVO. Semblas ke li esas la vera Mondo-Guvernanti—la reala NEVIDEBLI—e la kulpo di la vasta mortigado di nuntempa Milito, la kulpo di la kapavana kurado vers Mar-ocido e Ter-ocido, konkluze mustas asignesar a li.

Thursday, May 12, 2016

Parolar

Parolez a me. Ne per la okuli.
Okuli sempre mentias pro esperi,
esperi mea. Parolez a me anme,
per vorti, qui kavalkas sur respiro.
Respiro esas ya la vera anmo.
La ancieni savis lo, nomizis
la anmo por respiro. Esez anmo,
ta anmo qua respiras sua amo.
Nam inter du la vorti es konspiro
en spiro di aspiro ed expiro,
ed omna vorti celas signifiko
nur du asignas, nur du komprenas
ek pulso di intenco ed ek tiro
di interpreto. To es konversado:
spirala instrumento, ma la nura
por renversar konfuzo. Do, parolez.
Ed en ed sur ed inter l' omna vorti
ni flugos ed konocos ed eniros
la una aden l'altra. Ni respiros
per una respirado di la anmi.

Thursday, May 5, 2016

Pensado pri poezio ed Ido, parto 2

Me skribis, ke multa homi deziregas rinovigar l'olda eri e l'arti qui olime florifis. Me sugestis, ke Ido povas plear rolo en la rivivigado di poezio, ta arto grava, bela, ed anciena. Quale?

Plura Ido-pioniri konsilis kontre poezio en la L.I. Robert Harding, en “Poezio en Linguo Internaciona” (1939) dicis:
Poezio es irga linguo, sive rimizita sive ne rimizita, sive dividita aden versi sive ne tale dividita, sive metrikala sive ne metrikala, qua ne advokas la intelekto egale kam ol advokas la delikata sentimenti o la diversa emoci o la imaginal povo, qua ne obtenas respondo de la fakultati di intelektala sento-povi. Vorti e frazi di qui la skopo es stimular la pasioni (bon o mal). …
Nu, kontre lo me dicas, ke ti esas idei tre (e nur) romantika, konseque oli ne definas omna poezio; nur videz la poemi da Alexander Pope o Bertolt Brecht. Pos altra objecioni, Sro Harding duris:
La instrumento, sive Ido sive Esperanto, sive irga altra, ne es suficante developita.
Kontre lo me dicas, quale developar irga linguo sen poezio? Omna skribado e parolado povas developar e plurichigar linguo. Tazio Carlevaro skribis en “Sociolinguistiko ed interlinguistiko” (Introdukto al Antologio dil Idolinguo):
Ma nula tradiciono naskis ja tote pronta, quale Minerva de la cerebro di Zeus. Literaturo influas idiomala tradiciono, ed inverse.
Kad linguo internaciona esez nur por komunikado, la cienci, fakti? Tala argumenti havas nula signifiko. Homi uzas lingui omnamaniere. Homi facas poemi e naraci, e facos poemi e naraci per irge qua linguo konocata. Ti qui prizas poemi o kansoni, lernanta nova linguo, sempre kompozos poemi o kansoni en ta linguo. Tale esas la naturo homal; luktar kontre to esas sensenca.

Meaopinione, Ido esas tre apta por poezio, certe plu apta kam Esperanto. Nia L.I. havas sat vorti, sat sinonimi, sat rimi; la eliziono di la fina -a di adjektivi e la flexebleso dil acento facas ol tre apta por multa metriki.

Me lektas multa Ido-poemi ed opinionas, ke frequa problemo esas ke la poeto koaktas Ido aden verso-formi di lua linguo matrala, ed ofte elizionas dezinenci til ke lektero ne quik komprenas la signifiko di frazi. Nova Ido-poeto kompreneble komencas per formi konocata de lua linguo matrala. Do me, Angla-parolanto, penis facar Ido-poemo per iambo-pentametriko (verso havanta dek silabi alternante ne-acentita ed acentita), tre naturala verso-formo por la Angla. Ma tala versi kustumale havas forta acento sur la lasta silabo di omna verso, ed Idale nur l'infinitivi ed adjektivi kun la elizionita dezinenco havas acento tonika sur lasta silabo. Do, kad singla verso finigesez per infinitivo od adjektivo?

Plu bone ke me trovez altra verso-formi kam tordigar la linguo por fitar la formo. Segun mea opiniono, esas nur un precepto poeziala: ne violacez la linguo. Irga metriko o rimo od altra aparati poezial devas fluar naturale de la linguo ipsa.

Multa verso-formi existas tra la mondo, singlo naturala por sua linguo. Ni Idisti havas granda oportunajo. Ni povas selektar de ta omna formi, rinovigar mortinta formi, adaptar oli, mem inventar nova formi qui naturale fitas la L.I. La verso-formi di l'Angla e Germana lingui esas kelke desfacile uzata pro la forta fino-acento di la plu multa versi (tradukar Angla kansoni sen elizioni es tre desfacila). Verso-formi di altra lingui fluas plu naturale en Ido. Exemple, Ido fluas tre naturale en la verso-formi di anciena Greka e Latina:

Daktilala hexametriko:
Furion kantez, deino, di Akhileos Peleido,
Furion qua chagrenigas ta Akhaiani sennombra ...
        – Iliado da Homeros
XIVma HIMNO HOMERALA
Al Matro dil dei
Matron a me di la omna dei ed omna homaro
Kantez, Muzo klar-voca, di Zeus potent filiino,
A qua klakili, timbali, tamburi, kun sono di shalmi
Plezas, e brami di volfi e di la feroca leoni,
Anke monteti, arboza torenti qui laute resonas.
     A tu ed omna deini, saluto per to mea kanto.
Elegiala:
Akhileos quik plonjis l' espado en sino di Hektor.
Plorez por ke lakrimi falez quik a la tero.
Safala:
Marchez, marchez! Venez, soldati, venez!
Prenez nun l'espadi e shildi, kaski!
Esos sango, esos putranta karno
Ante la nokto.
Recente me kompozis plura poemi por pueri ludante per ritmi, rimi, e vorti.
Marchante ad London
Hundyuno, Katyuno, e yuna Museto
  Marchante felice ad London:
    Hundyuno avide vizitos la Rejo,
    Katyuno solene parlernos solfejo,
E yuna Museto zumas zumeto
  Marchante felice ad London.

Hundyuno, Katyuno, e yuna Museto
  Retro-marchante adheme:
    Hundyuno habile vizitis la Rejo,
    Katyuno facile parlernis solfejo,
Museto ankore zumas zumeto
  Retro-marchante adheme.
La Vakanco
Belega belugo
En la oceano
Kun sua kompano,
Natanta tortugo,

Voyajis flanante
De kold latitudi
Til varma Bermudi,
Totvoye ridante.

E dum la eklipso
La du kamaradi
Drinkis limonadi
E dansis kalipso.
Ni Idisti qui prizas poezio havas en Ido astonata utensilo por arto. Ni povas krear nova literaturo-formi, formi partikulara ad Ido. Krear nova verso-formi forsan esas terorigiva ma anke incitanta posiblajo. Me vartas la rezulti kun granda espero, ke nia bela linguo ofros a la mondo ne nur bonega moyeno por interkomunikar, ma anke vehilo di valoroza ed unika arto.
De ica bunta skeno
Me nun selektas fili
Sen tordi e sen nodi
Por texar bela fablo,
Tante ravisanta
Ke ulu ne remarkos
Sudoro en la telo.