Search This Blog

Wednesday, May 25, 2016

Linguo, Stupideso, e nova argumento por la propagado di Ido

Me rilektas la bonega libro The Story of Stupidity (La Historio di stupideso) da James F. Welles, Ph.D. (Mount Pleasant Press 1980). Tre apta nuntempe. Ultre ilua genioza explorado pri stupideso tra la eri, me trovis lo sequanta:
Linguo funcionas ne nur kom komuniko-sistemo por grupo ma anke kom etiko-ideali-sistemo qua definas la vivo mental dil membri e do esas chefa kontributanto a stupideso. Pozitive, linguo evidente kapabligas homi diskutar problemi, procedi e fenomeni olquin li koncie konocas. Altralatere, linguo anke (e plu subtile) influas la percepto-procedo e facas ol tante ambigua ke homi povas aceptar evidenta deskonkordaji inter lia kredi ed agadi en multa grava, ego-definanta eventi. Exemple, la Kruco-militanti mortigis per la nomo di Kristo, e komercisti laboras en la kuntexto parola di kapitalismo por ganar la helpo di guvernerio, se libera konkurenco detrimentas lia propra aferi. … Tale semblas ke la naturo parola di nia skemi formacas la percepto homal per nebulizar la limiti inter desagreabla fakto e dezirata prefero. …

Ni single advere konstruktas nia propra realeso per ta procedo ordinanta percepti segun kategorii. Ti esas nia propra konstrukturi skemal segun nia propra linguo-grupo. Ta konstrukturi lore determinas la mondo mental di singla homo, la reguli dil lango por asignar percepti al kategorii, e la hipotezi kreata por explikar quale varia eventi e kozi perceptita relatas l’una a l’altra. …

Quankam linguo-sistemi agas kom ekrani o sivi inter homi e lia cirkumaji, oli avancigas kooperado inter membri dil group per developar percepto komunal. Samtempe, oli avancigas konflikto inter grupi quale varia lingui facas varia percepti e konocaji en varia socii. Tale linguo esas obstaklo ne sole kontre objektaleso ma anke kontre kooperado inter diversa grupi. Maxim male, linguo impedas homi komprenar to quon li ipse agas. 
Yen la ideo ke nia linguo matral (per qua on pensas) ya ipse posibligas, formacas, mem inhibas nia pensado; ideo ankore disputebla e kontroversala. Ma ni Idisti bone savas, ke lernar stranjera linguo apertigas la mento, ne nur per la oportunajo parolar kun exterlandani e lektar libri de altra landi e tempi. Uzar nova vorti esas havar nova idei. Havar nova gramatiko esas havar nova pensado. La menti di ti qui savas multa lingui havas multa penso-moyeni.

Anke, lernar stranjera linguo esas lernar ni ipsa. Per nova linguo ni deskovras quale ni ipsa pensas, pensis. Me nultempe parkomprenis mea propra linguo matral til ke me lernis l’anciena Greka. Per ta kompexa linguo (quar modi! tri voci! sep tempi!) me deskovris la kompexeso di mea semblante simpla Angla linguo. L’anciena Greki esis homi simila a me, pensis komprenebla pensaji, ma pensis altramaniere kam me pro lia linguo. Esis ta maniero formacita da lia linguo qua posibiligis multa idei, de la klareso di Homeros til la komplexeso di Aeskhylos e la nebulozeso di Plotinos.

Dro Welles durigas:
Kustumale homi ne povas esar objektala pri li ipsa od irgo pro ke li uzas la etiko-ideali e linguo di lia grupo por judikar lia mondumo. Se homi esas irgo, li esas judikanti, e lia percepti pri kozi ed eventi judikesas kom bona o mala segun la normi formacita da lia experienci social. Quante multe komformeso genitesas da e linguo e normi, tante multe kritiko objektal inhibesas, e stupideso instigesas kande homi adheras strikte a manieri di pensado ed agado neaplikebla a nuna problemi o mem domajanta ti koncernanta.
La chefa argumento por linguo auxiliara esas ke ol faciligas komunikado inter homi. Yen nova argumento: lernar linguo ne nur povas faciligar komunikado inter homi, ma interne ni ipsa. Ol povas liberigar nia propra pensado ed expozar e sapar la prejudiki ni ipse portas en ni. E la Linguo Internaciona, kom maxim facile lernebla linguo, povas rapide efektigar ta bonaji.

Kad lo esas dementa ideo por propagado di Ido, ke ol plubonigas nia menti ed anmi?

Forsan ni nultempe konvinkos l’Europa Uniono adoptar Ido kom interlinguo. Ma ni ya povus atraktar homi qui deziras plubonigar su ipsa. Ni ofras linguo facile lernebla, bela, flexebla, kapabla por omna faki. Ido anke esas bona ponto-linguo a la lingui natural; pos lernir Ido, on povas plu facile lernar, exemple, la Franca.

La plu multa homi lernas stranjera linguo nur pro bezono, avantajo, koakto. Lingui kreskas per la povo di olia lando, religio, politiko. Nu, auxiliara linguo intence ne havas lando; ni certe ne deziras ligar Ido ad ula religio o politiko por atraktar adheranti: to esas explicite e juste interdiktata. Ma multa homi exploras la auxiliara lingui por amuzo, e multa homi laboras plubonigar su per varia moyeni. Ka ni anke propagez Ido kom utensilo por plubonigar nia menti ed anmi?

Nu, ni probez omna moyeni por atraktar nova Idisti.
******
Se yes o no, ni devas atraktar homi a nia idiomo. Por atraktar homi ni bezonas verki original, moderna lerno-libri, filmi, kansoni, blogi. Ni ripublikigez l’olda tomi, facez videi, podkasti, konocigez per omna moyeni nia bel idiomo. Me vidas hike ke Gert Heintze dil Germana Ido-Societo ri-imprimas du libreti Idal. Me ipsa intencas editar la rinovigita Dyer dicionarii pos plusa laboro. Ni havas plura Ido-skripteri: Gonçalo Neves tradukas e havas bona blogo; José Cossío Ramírez skriptis du romani, La Aventuri dil Amazonia I e II; Jean Martignon laboregas per Kuriero Internaciona, editis Antologio ek ol, havas blogo, e belege tradukas l’Iliado ed altra verki; Partaka skriptis Habemus LIA, tradukis Dicaji, Citaji, e.c.; Fernando Tejón tradukis La Princeto da Saint-Exupéry. Me ipsa editis du verki original e du tradukuri.

Nuntempe ne esas multa Idisti, e do ne multa lekteri. Ma lekteri ne venos se Ido esas preske nekonocata.

Ni Idisti esas tre (tro) tacema. Ni ne-ofte apogas tala laborado. Ni ne kompras la libri o parolas pri oli. Ni ne komentas ye la blogi. Ofte ni mem ne komunikas kun altra Idisti, ma traktas la L.I. kom privata ludo o kapruptilo.

Se ni facas bruiseto, mem nur inter ni, altri audos. Audante, uli askoltos.
******
Pluse, per Parolez Ido! me saveskis ke ulu volas adjuntar Ido a Duolingo, situo por lernar multa lingui, inkluzante Esperanto e Klingon! Se Klingon, pro quo ne Ido? Se multa Idisti demandas Ido-kurso, la linguo adjuntesos. Irez ed ofrez kontributar kurso. Anke altra situi existas por lernar lingui, e ni devus demandar Ido-kurso che li.

Ma maxim importanta esas ke ni omna parolez pri nia bel idiomo, parolez por kurajigar l’altra Idisti, e parolez laute!

No comments:

Post a Comment