Search This Blog

Thursday, May 5, 2016

Pensado pri poezio ed Ido, parto 2

Me skribis, ke multa homi deziregas rinovigar l'olda eri e l'arti qui olime florifis. Me sugestis, ke Ido povas plear rolo en la rivivigado di poezio, ta arto grava, bela, ed anciena. Quale?

Plura Ido-pioniri konsilis kontre poezio en la L.I. Robert Harding, en “Poezio en Linguo Internaciona” (1939) dicis:
Poezio es irga linguo, sive rimizita sive ne rimizita, sive dividita aden versi sive ne tale dividita, sive metrikala sive ne metrikala, qua ne advokas la intelekto egale kam ol advokas la delikata sentimenti o la diversa emoci o la imaginal povo, qua ne obtenas respondo de la fakultati di intelektala sento-povi. Vorti e frazi di qui la skopo es stimular la pasioni (bon o mal). …
Nu, kontre lo me dicas, ke ti esas idei tre (e nur) romantika, konseque oli ne definas omna poezio; nur videz la poemi da Alexander Pope o Bertolt Brecht. Pos altra objecioni, Sro Harding duris:
La instrumento, sive Ido sive Esperanto, sive irga altra, ne es suficante developita.
Kontre lo me dicas, quale developar irga linguo sen poezio? Omna skribado e parolado povas developar e plurichigar linguo. Tazio Carlevaro skribis en “Sociolinguistiko ed interlinguistiko” (Introdukto al Antologio dil Idolinguo):
Ma nula tradiciono naskis ja tote pronta, quale Minerva de la cerebro di Zeus. Literaturo influas idiomala tradiciono, ed inverse.
Kad linguo internaciona esez nur por komunikado, la cienci, fakti? Tala argumenti havas nula signifiko. Homi uzas lingui omnamaniere. Homi facas poemi e naraci, e facos poemi e naraci per irge qua linguo konocata. Ti qui prizas poemi o kansoni, lernanta nova linguo, sempre kompozos poemi o kansoni en ta linguo. Tale esas la naturo homal; luktar kontre to esas sensenca.

Meaopinione, Ido esas tre apta por poezio, certe plu apta kam Esperanto. Nia L.I. havas sat vorti, sat sinonimi, sat rimi; la eliziono di la fina -a di adjektivi e la flexebleso dil acento facas ol tre apta por multa metriki.

Me lektas multa Ido-poemi ed opinionas, ke frequa problemo esas ke la poeto koaktas Ido aden verso-formi di lua linguo matrala, ed ofte elizionas dezinenci til ke lektero ne quik komprenas la signifiko di frazi. Nova Ido-poeto kompreneble komencas per formi konocata de lua linguo matrala. Do me, Angla-parolanto, penis facar Ido-poemo per iambo-pentametriko (verso havanta dek silabi alternante ne-acentita ed acentita), tre naturala verso-formo por la Angla. Ma tala versi kustumale havas forta acento sur la lasta silabo di omna verso, ed Idale nur l'infinitivi ed adjektivi kun la elizionita dezinenco havas acento tonika sur lasta silabo. Do, kad singla verso finigesez per infinitivo od adjektivo?

Plu bone ke me trovez altra verso-formi kam tordigar la linguo por fitar la formo. Segun mea opiniono, esas nur un precepto poeziala: ne violacez la linguo. Irga metriko o rimo od altra aparati poezial devas fluar naturale de la linguo ipsa.

Multa verso-formi existas tra la mondo, singlo naturala por sua linguo. Ni Idisti havas granda oportunajo. Ni povas selektar de ta omna formi, rinovigar mortinta formi, adaptar oli, mem inventar nova formi qui naturale fitas la L.I. La verso-formi di l'Angla e Germana lingui esas kelke desfacile uzata pro la forta fino-acento di la plu multa versi (tradukar Angla kansoni sen elizioni es tre desfacila). Verso-formi di altra lingui fluas plu naturale en Ido. Exemple, Ido fluas tre naturale en la verso-formi di anciena Greka e Latina:

Daktilala hexametriko:
Furion kantez, deino, di Akhileos Peleido,
Furion qua chagrenigas ta Akhaiani sennombra ...
        – Iliado da Homeros
XIVma HIMNO HOMERALA
Al Matro dil dei
Matron a me di la omna dei ed omna homaro
Kantez, Muzo klar-voca, di Zeus potent filiino,
A qua klakili, timbali, tamburi, kun sono di shalmi
Plezas, e brami di volfi e di la feroca leoni,
Anke monteti, arboza torenti qui laute resonas.
     A tu ed omna deini, saluto per to mea kanto.
Elegiala:
Akhileos quik plonjis l' espado en sino di Hektor.
Plorez por ke lakrimi falez quik a la tero.
Safala:
Marchez, marchez! Venez, soldati, venez!
Prenez nun l'espadi e shildi, kaski!
Esos sango, esos putranta karno
Ante la nokto.
Recente me kompozis plura poemi por pueri ludante per ritmi, rimi, e vorti.
Marchante ad London
Hundyuno, Katyuno, e yuna Museto
  Marchante felice ad London:
    Hundyuno avide vizitos la Rejo,
    Katyuno solene parlernos solfejo,
E yuna Museto zumas zumeto
  Marchante felice ad London.

Hundyuno, Katyuno, e yuna Museto
  Retro-marchante adheme:
    Hundyuno habile vizitis la Rejo,
    Katyuno facile parlernis solfejo,
Museto ankore zumas zumeto
  Retro-marchante adheme.
La Vakanco
Belega belugo
En la oceano
Kun sua kompano,
Natanta tortugo,

Voyajis flanante
De kold latitudi
Til varma Bermudi,
Totvoye ridante.

E dum la eklipso
La du kamaradi
Drinkis limonadi
E dansis kalipso.
Ni Idisti qui prizas poezio havas en Ido astonata utensilo por arto. Ni povas krear nova literaturo-formi, formi partikulara ad Ido. Krear nova verso-formi forsan esas terorigiva ma anke incitanta posiblajo. Me vartas la rezulti kun granda espero, ke nia bela linguo ofros a la mondo ne nur bonega moyeno por interkomunikar, ma anke vehilo di valoroza ed unika arto.
De ica bunta skeno
Me nun selektas fili
Sen tordi e sen nodi
Por texar bela fablo,
Tante ravisanta
Ke ulu ne remarkos
Sudoro en la telo.

No comments:

Post a Comment