Search This Blog

Wednesday, January 25, 2017

La Sorcisto de Oz, Chapitro 1

Quale me dicis en mea lasta blogajo, me tradukas la famoza romano por pueri, La Sorcisto de Oz. Me nun ofras l'unesma chapitro a vi.


LA SORCISTO DE OZ
da L. Frank Baum
tradukita da Brian E. Drake


Chapitro 1
La Ciklono


Dorothy habitis meze dil vasta savani di Kansas, kun Onklulo Henry, qua esis agrokultivisto, ed Onklino Em, qua esis la spozino dil agrokultivisto. Lia domo esis mikra, pro ke la ligno por konstruktar ol mustas adportesar de multa milii per kamiono. Esis quar muri, planko-sulo e tekto, facanta un chambro; e ca chambro kontenis rustoza furnelo, armoro por la pladi, tablo, tri o quar sidili, e la liti. Onklulo Henry ed Onklino Em havis granda lito en un angulo, e Dorothy havis liteto en altra angulo. Esis tote nul atiko, e nula kelero—ecepte mikra truo exkavita en la sulo, nomizita ciklono-kelero, adube la familio povis irar se un de ta vortica ventegi naskus, tante forta ke ol povas aplastar irga edifico survoye. On eniris ol per trapo meze dil planko-sulo de qua skalo decensis aden l’obskura trueto.

Kande Dorothy stacis ye l’enireyo e cirkumregardis, el povis vidar nulo omnalatere ecepte la savani vasta e griza. Nul arboro nek domo ruptis la larja cirkumaji dil plana lando extensanta omnube al bordo dil cielo. La suno bakabis la plugita sulo aden griz amaso havanta tra ol fendeturi. Mem la herbi ne esis verda, pro ke la suno brulabis la pinti di la longa stipeti til ke oli havis la sama griza koloro videbla omnube. Olim fardizita esis la domo, ma la suno veziketigabis la farbo e la pluvo forportis ol, e nun la domo esis tam matida e griza kam omna ceteri.

Kande Onklino Em venabis habitar adibe, el esis yuna e beleta spozino. La suno e vento anke chanjabis el. Oli forprenabis la cintilo de elua okuli e livabis oli solene griza; oli forprenabis la redeso de elua vangi e labii, ed oli esis anke griza. El esis dina e magra, e nun nultempe ridetis. Kande Dorothy, esante orfano, komencale venabis ad el, Onklino Em tante tresayis pro la ridado dil puero, ke el kriis e presis la manuo an sua kordio irgekande la gaya voco di Dorothy frapis l'oreli; ed el ankore regardis astonate la puerino, ke el trovus irgo por ridar.

Onklulo Henry nultempe ridis. Il laboris matine til nokte e ne savis joyo. Il esis anke griza, de ilua longa barbo a lua ruda boti, ed il aspektis severa e solena, e rare parolis.

Esis Toto qua ridigis Dorothy e salvis el, ke el ne divenez tam griza kam la cirkumaji. Toto ne esis griza; lu esis nigra hundeto havanta hari longa e silkatra e nigra okuleti gaye cintilifanta ye la flanki di sua drola nazeto. Toto ludis dum la tota dio, e Dorothy ludis kun lu, e tre amis lu.

Cadie tamen li ne ludis. Onklulo Henry sidis sur la perono ed anxie regardis la cielo, qua esis mem plu griza kam kustumale. Dorothy stacis ye la pordo, tenis Toto en elua brakii, ed anke regardis la cielo. Onklino Em lavis la pladi.

Del fora nordo li audis basa jemado vental, ed Onklulo Henry e Dorothy vidis, ke la longa herbi inklinis ondatre de la venonta tempesto. Nun esis akuta siflado en la aero del sudo, e turnante l’okuli adibe, li vidis rugi en la herbaro anke de ta direciono.

Subite Onklulo Henry staceskis.

‘Venas ciklono, Em,’ il kriis a sua spozino; ‘me sorgos la brutaro.’ Il kuris a la stabli ube lojesis la bovi e kavali.

Onklino Em faligis sua laboro e venis al pordo. Un regardeto dicis ad el pri la proxima danjero.

‘Hastez, Dorothy!’ el kriachis, ‘kurez al kelero!’

Toto saltis ek la brakii di Dorothy e celis su sub la lito, e la puerino ireskis por kaptar lu. Onklino Em, tre pavorigita, apertis la trapo en la sulo e decensis per la skalo aden l’obskura trueto. Dorothy fine kaptis Toto e sequis sua onklino. Kande el esis mivoye tra la chambro venis grandega kriacho del ventego, e la domo tante agitesis ke el falis e subite sideskis sur la sulo.

Lore eventis stranjajo.

La domo jiris du- o tri-foye e lente levesis tra la aero. Dorothy sentis quaze el acensis per balono.

La venti nordal e sudal renkontris ube stacis la domo e facis ol la exakta centro dil ciklono. La mezo di ciklono esas kustumale tranquila, ma la granda presado dil venti omnalatere levis la domo plu e plu alte, til ke ol esis ye la somito dil ciklono; ed ibe ol restis ed forportesis de multa milii tam facile kam on povas portar plumo.

Esis tre obskura, e la vento hororinde ululis cirkum el, ma Dorothy agnoskis, ke el vehis tre komfortoze. Pos l’unesma jiradi, ed unfoye kande la domo forte inklinesis, el sentis quaze el esis dolce bersata, quale infanto en bersilo.

Toto ne prizis lo. Lu kuris en la chambro, nun adhike, nun adibe, e laute aboyis; ma Dorothy sidis senmove sur la sulo e vartis to quo eventos.

Unfoye Toto tro proxime iris al apertita trapo, ed enfalis; la puerino opinionis, ke el perdabis lu. Ma balde el vidis un de lua oreli tra la truo, pro ke la forta presado dil aero subtenis lu por ke lu ne povis falar. El reptis al truo, sizis Toto per l’orelo, e retrotranis lu aden la chambro, pose klozis la trapo por ke ne plus eventez acidenti.



Horo pos horo pasis, e pokope Dorothy perdis sua pavoro; ma el sentis su tre sola, e la vento kriachis tante laute ke el preske surdeskis. Komence el esis kurioza, kad el aplastesos kande la domo itere falas; ma la hori pasis, e nulo mala eventis, do el ne plus esis anxia e rezolvis kalme vartar ed expektar to quon la futuro adportos. Fine el reptis trans l’ocilanta sulo a sua lito, e kushis su; e Toto sequis e kushis su apud el.

Malgre l’ocilado dil domo e l’ululado dil vento, balde Dorothy klozis l’okuli e dormeskis. 


Wednesday, January 18, 2017

Quante importas texti; ed incito

Dum ke me laboras transskribar l’unesma tomo dil Antologio dil Idolinguo kompilita da Andreas Juste, me rilektas multa texti qui incitas me skribar pri la grand importo di bona texti en L.I.

Me sempre dicas, ke sen granda literaturo, nula linguo povas transvivar o propagar su. La L.I. nun havas mikra literaturo, la plu multo de l’unesma dekyari dil movemento. Me esis tre senkurajigita pro la manko di multa moderna verki – quale multi, me ne havas kunparolanti, ed irgakaze, lektar bela e bona verki esas la maxim facila maniero lernar bona stilo.

Del Introdukto dil Antologio, da Tazio Carlevaro:
Ni savas, ke Ido havas literaturo. Ma literaturo sen linguala tradiciono ne povus existar (ed inverse). Or, linguala tradiciono postulas l’existo di sociala idiomobazo, e do l’existo di parolo, apud l’origina linguo. Ton instruktas la moderna linguistiko, e ton ni konstatas en la realajo.
...
La literaturo di Ido es ankore en probala periodo. Ni rikonocas en ol nula skoli. Tamen, depos l’aparo dil unesma verki, es perceptebla stilala perfektigesko. Ne sempre tamen la temi di singla produkti respektas la minimal nivelo, quan verko mustas atingar por nomizesar “beletristikala”.
Ma nula tradiciono naskis ja tote pronta, quale Minerva de la cerebro di Zeus. Literaturo influas idiomala tradiciono, ed inverse. Plugrandigo dil Ido-movemento efikos pozitive sur la valoro dil literaturo idala.
E lo sequanta:
Cadie me facis rimarkinda sperienco ; me donis ad ulu vua bonega Manu-libro di Epikteto por lektar : e lu, qua unfoye folyumis nur distraktite ed enoyite nia Guidlibreto, esis quik frapita de la granda facileso, kun qua il komprenis omno. Rimarkez ke il esas Turko.
L. d’ORCZY
1909
Nia samideano inferas de to la konsilo : ke on uzez por la propagado prefere lektaji o texti kam lernolibri tro “sika”. To esas tre justa ; la Guidlibreti devas uzesar ne quale propagili, sed quale klefilo por helpar la lektado di texti. Sed avan omno on devas prizentar nia linguo ipsa per texti….
L. COUTURAT
1909

Ni ya havas la poemi da Tiberio Madonna, la artikli da James Chandler e David Weston e ti en Progreso ed Ido-Saluto, la citaji da Partaka, e nun itere (fine!) la podkasti di Jose Cossío (e lua romani); en la Kuriero Internaciona Jean Martignon belege tradukas l’Iliado (Ido esas tre apta por tradukar la Greka verki) e plura romani e noveli; anke esas tradukuri da Antonio Martinez e Fernando Tejón e plur altri. (Ne obliviez lektar ti omna!) Ma ni certe bezonas multe plu multa texti.

Me do incitas singla Idisto, dum ca yaro 2017, facar adminime un tradukuro od originala verko. Se ni omna tradukus nur un libro, skriptus nur un novelo o romano, ni quik preske duopligus la Ido-biblioteko.

Ne timez! Ne maldicensez vua talento pri la linguo! Quale supre dicis sro Carlevaro: “Nula tradiciono naskis ja tote pronta, quale Minerva de la cerebro di Zeus. Literaturo influas idiomala tradiciono, ed inverse.” Mem skribajo havanta erori docus vu e ni omna. (Me ne oblivias, ke mea propra probaji komence esis minvalora, pro mea noviceso pri la linguo; talmaniere on lernas. Me balde diskutos la rolo di “erori” en linguo-evoluciono.) Skriptez libro pri vua hobio, skriptez pri irga temo interesiva. Komencez ta romano quan vu sempre deziregis skriptar. Trovez bone amata libro en la publika domeno e komencez tradukar. Laborez kun altru o sole. Esas granda laboro, yes; ma adminime on saveskos, quante desfacila esas skriptar o tradukar!

Me ipsa nun tradukas La Sorcisto de Oz, da L. Frank Baum, pro ke ol esis ja tradukita aden preske omna lingui (mem Esperanto). Me ofros ol che mea blogo, por ke omni povas lektar e joyoze deskovrar erori.

Ni havas devo a nia bel idiomo: adjuntar nova verki e tradukuri al Ido-literaturo. Deklarez hike en la komenti vua skopo. Per to ni promisos, l’unu a l’altru, ke ni plularjigos nia literaturo. Kune ni povas krear nova modelatra texti e kurajigar nova Idisti.

Wednesday, January 11, 2017

Provoko

Nun, pos mea diatribo pri uzado kontre diskutado, me saltas a vera provoko. Ma me komencas circonspekte, per un de la plu acesebla verki di Gertrude Stein.

Gertrude Stein (1874 – 1946) esis Usana autoro famoza kom skriptisto experimental. El skriptis la operi Four Saints in Three Acts (Quar Santi per tri akti) e The Mother of Us All (La Matro di ni omna) kun kompozisto Virgil Thomson. Inter elua romani esas The Making of Americans (La Fasonado di Amerikani), Blood on the Dining-Room Floor (Sango sur la sulo dil manjo-chambro), Lucy Church Amiably, Three Lives (Tri vivi), Brewsie and Willie, e Q.E.D. (Quod erat demonstrandum). Anke el skriptis poemi, teatraji (i.a., Doctor Faustus Lights the Lights (Doktoro Faustus acendas la lumili)), e du autobiografii: The Autobiography of Alice B. Toklas (L’Autobiografio di Alice B. Toklas) ed Everybody’s Autobiography (L’Autobiografio di omni).

Elua verki esas famoza pro la repeto di vorti, la t.n. koncio-fluo, ritmo qua plu importas kam signifiko, e granda humuro. Ta verki ofte similesas per vorti la Kubismo di Picasso, ma la maxim granda influo esas l’arto di Cezanne (amba artisti esis intim amiki di Stein). La kritikisto Judy Grahn dicas ke, ‘vice la manipulado emociganta qua distingas la lineara skribado, Stein uzas ludo.’

Pro ke nia L.I. esas vera linguo, me opinionas ke tal experimenti esas tote apta. Me esperas incitar uli de nia samideani tradukar Alfred Jarry, Guillaume Apollinaire, Hugo Ball, Walter Hasenclever, Yvan Goll, Ezra Pound, James Joyce, Italo Calvino, Raymond Queneau, e.c. Adminime, tala laboro plurichigos ed expansos la posiblaji di nia linguo (quale omna tradukado).

La verki di Stein esas maxim ofte netradukebla; el havas multa rimi ed maxim ofte uzas vorti havanta nur un-du silabi – esas multi en la Angla, poki en Ido – tre grava por la ritmo e repetado. Ca sequanta artikleto ne esas tro experimental; me precipue prizas la lasta paragrafo. Ol esas probable la lasta skribado da Gertrude Stein. La titulo esis donita dal redaktisti dil Yale Poetry Review, ube ol esis publikigita en 1947 pos la morto dil autoro.

MEDITADO PRI LA ATOMALA BOMBO
da Gertrude Stein

On demandis, quon me opinionas pri l’atomala bombo. Me dicis ke me tote ne povis interesesar pri ol.

Me prizas lektar detektivo- e misterio-romani. Me nultempe havas sato de oli ma irgekande un de oli esas od esis pri mortiganta radii ed atomala bombi me ne povis lektar oli. Quale importas, se oli esas advere tam destruktiva kam dicita esas nulo restanta e se esas nulo esas nulu interesesar e nulo pri quo interesesar. Se oli ne esas tam destruktiva kam dicita oli esas nur kelke plu o min destruktiva kam altra kozi e lo signifikas ke malgre omna destrukto esas sempre multa kozi restanta sur ta mondo interesesar od esar interesiva e la kozo destruktanta esas nur un de la kozi qui interesas la homi qui inventas olu o la homi qui pafas olu, ma advere nulu altra povas facar irgo pri to do on devas nur vivar kam sempre, do komprenez ke l’atomala (bombo) tote ne esas interesiva, ne plu interesiva kam irga altra mashino, e mashini nur esas interesiva inventata od aganta to quon li agas, do pro quo interesesar. Me nultempe povis interesesar pri l’atomala bombo, me ne povis plu kam pri la sekreta armi di omni. Ke ol mustas esar sekreta facas ol tedanta e sensignifika. Certe olu destruktos multo ed ocidos multe, ma esas la vivanti qui esas interesiva ne la maniero quale ocidar li, pro ke se ne multi restus vivante quale esus irga intereso pri destrukto. Bonege, tale me opinionas pri to. Ed advere profunde tale omni opinionas pri to. Li opinionas ke li interesesas pri l’atomala bombo ma li advere ne esas ne plu kam me esas. Advere no. Li forsan kelke timas, me ne tante timas, esas tanta kozi timar do quale profitas desquieteskar su por timar, e se on ne timas l’atomala bombo ne esas interesiva.

Omni aceptas tanta informo dum la tota jorno ke li perdas lia komuna raciono. Li tante askoltas ke li oblivias esar natural. Co esas bona rakonto.

Wednesday, January 4, 2017

Uzado kontre diskutado

Linguo Internaciona evas 110 yari!

Malgre la chanjemeso dil yari, la Linguo Internaciona ankore vivas, danke la granda laborado di homi, ke ol ne perdesez. Me dankas ULI, la Germana Ido-Societo, Jean Martignon, Antonio Martinez, James Chandler, Partaka, Tiberio Madonna, ed omni qui propagas nia bela linguo.

Tamen, me recente saveskis, ke ul Idisti che ul forumo ankore unfoye disputas pri la justa formi di vorti e gramatiko di nia linguo.

Tala diskuti ne interesas me, fakte jenas me. Me felice aceptas nia bela L.I. quale me aceptas la lingui natural. Kad irga lernanto postulus, ke ica od ita vorto o stranjeso gramatikal di la Franca o la Italiana o la Angla o la Germana chanjez segun lua kaprico? Certe no. Do, me deziras parolar pri tala senfina diskuti vice la vera uzado di nia linguo kom linguo. Linguo esas por uzado. Linguo es intima instrumento, ne ludilo; ol ne esas quaze automobilo quan on sencese reparachas por disipar la tempo.

Ma nia linguo konstruktita ankore sufras perpetua diskutachi pri tala trivialaji: quale ul amanti nur volas chanjar la amato!

Kad omna lingui konstruktita sufras tal insulti? No. Esperantisti havas la Fundamento e ne disipas energio talmaniere. Li konversas, konvenas, skribas letri e skriptas poemi, romani, noveli, artikli, kansoni; esas granda Esperanto-literaturo. Li uzas la linguo kom linguo, ne kom ludilo. Simile, Interlinguo evidente ne sufras talmaniere. Fanatiki pri ‘Elvish’ di Tolkien ne audacas departar del precepti dil maestro. Mem parolanti di Klingon ne senfine luktas emendar ta grondoza linguo!

Kad Ido bezonas sua propra fundamento? Kad ol bezonas devoco religial? Me opinionas, no. La flexibleso di Ido esas bonajo, se ni rikonocas ol kom bonajo e ne kom febleso. Esas bona ke nia linguo ne kaptesas da anciena sensencaji, ke ol povas evolucionar. Ma ne permisez, ke ta bonajo esez oportunajo por ti qui deziras nur ludar vice uzar e propagar ol. Me konkordas kun la filozofio di Sro Martignon, qua dicis, ke il ‘esas tote opozita a la reformemeso di minoritato de Idisti, qui volas senfine reformigar nia linguo, segun lia kaprici e fantaziaji.’ (Kuriero Internaciona, No 4-2010)

Reformemeso esas kompreneble vera danjero; ol furtas tempo ed energio plu bone spensata por propagar la linguo; ol spolias la linguo, febligas la movemento, facas ni ridinda ad altri, ed ekpulsas ta Idisti qui ne volas disputar, ma nur deziras lernar ed uzar bona linguo internaciona. Me ipsa plurfoye abandonis la movemento pro ta disputi.

Quankam la plu multi diskutanta senfine advere prizas la linguo, li ofte uzas la linguo nur por disputar, ne por omnadia uzado. Se on disipas la tempo talmaniere, kande on havas tempo por uzar plu naturale la linguo? Danjero esas, ke ta disputi, koncie o ne, subversas la linguo. Sro Martignon duras, ‘Me nule esas kapabla intelektar pro quo mikra minoritato, qua ne vere prizas nia linguo, volas impozar lua volo por modifiki di nia idiomo, quin me judikas kom neutila e nesencoza, irgakuste. To quon me mem min multe intelektas esas la fakto ke la cetera Idisti egardas li serioze ed, ecepte me, nulatempe audacas opozesar a tala nequalifikebla personi di qui ni povus tote bone karear la prezenteso en nia movadeto.’ (supre citita)

Me opinionas, ke la plu multa Idisti ne intencas subervsar nia linguo; ma disputi kaptas l’emoci e l’ego; homi sempre deziras vinkar. Yes, uli serchas feblaji en grupi por ganar povo, irge quante mikra o patetika. Bona Esperanto-romano, Maria kaj la grupo, da EMBA (Baranyai Imre), traktas ca temo; la vera laboranto Maria ‘travalias’ taceme por la kauzo dil grupo, dum ke diletanti ruinigas ol. Esas sempre lauta minoritato qua sizas povo, de klubi a stati, pro ke ti qui ne egardas tala povo ne volas simile luktar; videz nur la nuna politiko di Usa, ube minoritato lauta e danjeroza sempre tacigas ni qui ne volas kriachar.

Ido, quale omna lingui, certe bezonas e sempre bezonos nova vorti, e diskuto pri la formo maxim internaciona ed racionoza povas richigar la linguo. Ma sive esas Komitato sive ne, nula komitato povas agar tante rapide por aprobar omna vorti bezonata por omnadia komunikado. Itere me konkordas kun la vorti di Sro Martignon: ‘Vere grava esus havar literaturo. Nome, la artificala lingui esas precipue skemi, nur la uzado parolata e la uzado per la literaturo povas vivigar oli ed establisar lia vera reguli e vortaro.’ (Kuriero Internaciona No 3-2013) Pluse: ‘[O]nu ne povas laborar abstrakte pri linguo ma nur per la ‘travalio’ konkreta di la literaturo e dil traduki. Erste per la traduki, on koncias pri multa necesaji e problemi di la linguo, quin la homi laboranta sen frequa e konkreta kontakti kun ol, nesavas.’ (Kuriero Internaciona No 4-2015) Uzado esos respondo a la plu multa questioni. Sen uzado, esas nulo ecepte mortinta vorti sur la pagino o skreno.

(Aparte, me propozas, ke le ‘Vorti dal redaktero’ de Kuriero Internaciono da Sro Martignon meritas publikigesar en sua propra tomo, por akompanar lua Antologio. Ta artikli havas grav importo por la movemento.)

Ido esas ja bona linguo, uzebla, bela, flexebla, apta ad omna kazi, de konverso ad literaturo, de aferi ad politiko ad jokaji. Me pregas, ne plus disipez tempo per vana diskutachi. Donez ta energio a tradukado, konversado, skribado. Uzez la linguo kom linguo. Se on deziras diskutar, diskutez pri grav aferi. La mondumo nun sufras sat multa grav aferi diskutinda: uzez la L.I. por diskutar pri oli!